ชายผ่าตัดสมอง เห็นตาแมวบนใบหน้าคน

ลองจินตนาการว่าคุณตื่นขึ้นมาในเช้าวันหนึ่ง มองหน้าแมวที่รัก แล้วพบว่าดวงตาของแมวไปปรากฏอยู่บนใบหน้าของคนอื่น เรื่องแปลกนี้เกิดขึ้นกับชายวัย 28 ปีคนหนึ่ง หลังเข้ารับการผ่าตัดสมองเพื่อรักษาความผิดปกติของหลอดเลือดในสมอง เหตุการณ์ดังกล่าวกลายเป็นกรณีศึกษาที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์เข้าใจการทำงานของสมองและระบบประมวลผลใบหน้าได้ลึกซึ้งขึ้น

ชายผ่าตัดสมอง เห็นตาแมวบนใบหน้าคน เป็นกรณีที่น่าสนใจอย่างมาก เพราะสิ่งที่เขามองเห็นไม่ใช่ภาพหลอนทั่วไป แต่เป็นการที่รายละเอียดบางส่วนของใบหน้าถูกนำไปผสมกับใบหน้าของคนหรือสัตว์อื่น สมองของเขาเหมือนเก็บภาพดวงตาของแมวไว้ในความทรงจำ แล้วนำภาพนั้นมาแทรกบนใบหน้าที่กำลังมองอยู่

ชายผ่าตัดสมอง เห็นตาแมวบนใบหน้าคน เกิดอะไรขึ้น

ชายคนนี้ใช้นามสมมติว่า Karl เขาเคยต้องผ่าตัดเพื่อรักษาภาวะหลอดเลือดแดงและหลอดเลือดดำผิดปกติ หรือ arteriovenous malformation ซึ่งเป็นการพันกันผิดปกติของหลอดเลือดและอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อเลือดออกในสมอง แพทย์จำเป็นต้องนำสมองบางส่วนบริเวณกลีบขมับด้านขวาออก หลังจากนั้น Karl เริ่มมีอาการทางการมองเห็นที่เรียกว่า palinopsia

Palinopsia คือภาวะที่ภาพ วัตถุ หรือแสงซึ่งคนเราเพิ่งเห็นยังคงค้างอยู่ในมุมมอง แม้ว่าสิ่งนั้นจะหายไปแล้วก็ตาม สำหรับ Karl อาการนี้เกี่ยวข้องกับใบหน้าเป็นหลัก โดยเฉพาะดวงตา หากเขาเห็นแมวชื่อ Luna ซึ่งมักเป็นใบหน้าแรกที่เขาเห็นในตอนเช้า ดวงตาของ Luna อาจไปปรากฏบนใบหน้าของคนที่เขาพบในภายหลัง

บางครั้งสิ่งที่เกิดขึ้นกลับกัน คือส่วนหนึ่งของใบหน้าคนถูกนำไปแสดงบนใบหน้าของแมว นอกจากนี้ สมองของเขายังอาจสลับรายละเอียดระหว่างใบหน้าของคนสองคน เหตุการณ์แต่ละครั้งอาจกินเวลาหลายชั่วโมง และในบางวันอาจยาวนานตลอดทั้งวัน แม้ประสบการณ์จะดูเหมือนฉากในภาพยนตร์ แต่ Karl ยังคงรู้ว่าสิ่งที่เห็นเป็นความผิดปกติของการรับรู้ ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงจริงของใบหน้าคนรอบตัว

ทำไมดวงตาของแมวจึงไปอยู่บนใบหน้าคน

นักวิจัยจาก Dartmouth College และ Brigham and Women’s Hospital อธิบายว่า สมองมนุษย์ไม่ได้รับรู้ใบหน้าเป็นภาพก้อนเดียว แต่จะแยกใบหน้าออกเป็นส่วนประกอบต่าง ๆ เช่น ดวงตา จมูก ปาก รูปหน้า และระยะห่างระหว่างอวัยวะ จากนั้นจึงนำข้อมูลเหล่านี้ไปเปรียบเทียบกับภาพใบหน้าที่เก็บไว้ในความทรงจำ

กลีบขมับด้านขวามีบทบาทสำคัญต่อการจดจำและประมวลผลใบหน้า เมื่อสมองบริเวณนี้ได้รับผลกระทบจากการผ่าตัด ระบบจับคู่ข้อมูลอาจทำงานคลาดเคลื่อน รายละเอียดบางอย่างที่เพิ่งเห็นอาจติดค้างอยู่ในระบบประมวลผล และถูกนำไปวางทับบนใบหน้าใหม่ จึงเกิดภาพที่ทำให้ Karl เห็นดวงตาของ Luna บนใบหน้าของผู้คน

กรณีของ Karl อยู่ในกลุ่มอาการที่เรียกว่า prosopometamorphopsia หรือ PMO ซึ่งเป็นภาวะหายากที่ทำให้ผู้ป่วยมองเห็นใบหน้าบิดเบี้ยว เปลี่ยนรูปร่าง หรือมีรายละเอียดผิดจากความเป็นจริง มีรายงานกรณี PMO ในวรรณกรรมทางการแพทย์ประมาณ 75 ราย แต่ทีมวิจัยของ Dartmouth เคยได้รับการติดต่อจากผู้ที่มีอาการลักษณะนี้มากกว่านั้นหลายร้อยคน

กรณีคล้ายกันที่เคยพบในอดีต

นักวิจัยพบว่าประสบการณ์ของ Karl มีความคล้ายคลึงกับรายงานของผู้หญิงวัย 58 ปีเมื่อประมาณ 40 ปีก่อน ผู้หญิงคนดังกล่าวเคยมีอาการคล้ายกันหลังจากเป็นโรคหลอดเลือดสมอง เธอเล่าว่าในช่วงเวลาประมาณ 30 นาที ใบหน้าของผู้โดยสารบนรถบัสกลายเป็นใบหน้าของสุนัขพันธุ์พุดเดิล

แม้รายละเอียดของทั้งสองกรณีแตกต่างกัน แต่ทั้งคู่ชี้ให้เห็นว่าสมองอาจประมวลผลใบหน้าแบบแยกส่วน และความผิดปกติในวงจรประสาทบางตำแหน่งสามารถทำให้รายละเอียดจากใบหน้าหนึ่งไปปรากฏบนอีกใบหน้าได้ กรณีเหล่านี้จึงมีคุณค่าอย่างมากต่อการศึกษาความจำ การมองเห็น และการรับรู้ทางสังคม

AI ช่วยจำลองสิ่งที่ผู้ป่วยมองเห็น

ในอดีต นักวิจัยมักใช้คำบอกเล่าหรือภาพวาดจากผู้ป่วยเพื่ออธิบายความผิดปกติทางการมองเห็น วิธีดังกล่าวช่วยสื่อสารแนวคิดได้ระดับหนึ่ง แต่ผู้ที่ไม่เคยมีอาการอาจจินตนาการตามได้ยาก กรณีนี้ทีมวิจัยจึงนำภาพร่างจากคำอธิบายของ Karl ไปใช้กับระบบสร้างภาพด้วยปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI

หลังจากได้ภาพเบื้องต้น นักวิจัยทำงานร่วมกับ Karl เพื่อปรับรายละเอียดต่าง ๆ จนภาพมีความใกล้เคียงกับสิ่งที่เขาเห็นมากที่สุด กระบวนการนี้ทำให้ทีมสามารถสร้างภาพที่ดูสมจริงกว่าการใช้ภาพวาดธรรมดา และช่วยให้ผู้อ่านงานวิจัย แพทย์ และผู้ดูแลเข้าใจประสบการณ์ของผู้ป่วยได้ชัดเจนขึ้น

• ช่วยสื่อสารอาการที่อธิบายด้วยคำพูดได้ยาก: ผู้ป่วยสามารถชี้ให้เห็นลักษณะของภาพที่มองเห็นได้ละเอียดขึ้น
• สนับสนุนการวิจัยด้านสมอง: ภาพจำลองอาจช่วยให้นักวิทยาศาสตร์เปรียบเทียบอาการของผู้ป่วยหลายราย
• เพิ่มความเข้าใจของสังคม: คนทั่วไปจะเห็นว่าความผิดปกติด้านการรับรู้มีความซับซ้อนและแตกต่างจากอาการหลอนทั่วไป
• ช่วยให้แพทย์สื่อสารกับผู้ป่วย: ภาพที่ปรับร่วมกับผู้ป่วยอาจทำให้การประเมินอาการและการติดตามผลมีประสิทธิภาพมากขึ้น

สิ่งที่กรณีนี้บอกเราเกี่ยวกับสมอง

กรณีชายผ่าตัดสมอง เห็นตาแมวบนใบหน้าคน แสดงให้เห็นว่าสมองไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนกล้องถ่ายภาพที่บันทึกทุกอย่างแบบตรงไปตรงมา การมองเห็นเป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยความทรงจำ การคาดเดา และการจับคู่ข้อมูลอย่างต่อเนื่อง เราไม่ได้เพียงมองสิ่งที่อยู่ตรงหน้า แต่สมองยังตีความว่าสิ่งนั้นคืออะไรและมีความหมายอย่างไร

อาการของ Karl ยังเตือนว่าอาการผิดปกติหลังการผ่าตัดสมองอาจมีรูปแบบหลากหลาย บางอาการอาจเกิดขึ้นชั่วคราว ขณะที่บางอาการอาจต่อเนื่องเป็นเวลานาน ผู้ที่มีการเปลี่ยนแปลงด้านการมองเห็นหลังผ่าตัด หรือเริ่มเห็นภาพซ้ำ เห็นภาพค้าง หรือมองใบหน้าผิดรูป ควรแจ้งแพทย์โดยเร็ว ไม่ควรสรุปเองว่าเป็นเพียงความเหนื่อยล้าหรือปัญหาสายตา

อย่างไรก็ตาม กรณีนี้ไม่ได้หมายความว่าการผ่าตัดสมองจะทำให้ทุกคนมองเห็นภาพแปลกประหลาด และไม่ควรใช้เรื่องราวของ Karl เพื่อวินิจฉัยตนเอง งานวิจัยชิ้นนี้เป็นกรณีศึกษาที่พบได้ยากมาก จุดประสงค์สำคัญคือการช่วยให้ผู้เชี่ยวชาญเข้าใจวงจรการรับรู้ใบหน้า รวมถึงพัฒนาวิธีสื่อสารอาการทางระบบประสาทให้แม่นยำยิ่งขึ้น

เรื่องของ Karl อาจฟังดูเหลือเชื่อ แต่ก็สะท้อนความมหัศจรรย์ของสมองได้อย่างชัดเจน ยิ่งนักวิทยาศาสตร์ศึกษาความผิดปกติที่หายากมากเท่าไร ก็ยิ่งเข้าใจกลไกการมองเห็นและการรับรู้ของคนทั่วไปมากขึ้นเท่านั้น หากคุณหรือคนใกล้ตัวมีอาการมองเห็นผิดปกติหลังการรักษา ควรปรึกษาแพทย์ทันที และติดตามความรู้ด้านประสาทวิทยาอย่างสม่ำเสมอ เพราะการเข้าใจสมองวันนี้อาจนำไปสู่การดูแลผู้ป่วยที่ดีขึ้นในอนาคต

ที่มา – A Man Had Brain Surgery. Now He Sees His Cat’s Eyes on People’s Faces—and Vice Versa