ในช่วงเช้าวันที่ 24 กรกฎาคม 2568 เหตุการณ์ปะทะรุนแรงระหว่างกองทัพไทยและกัมพูชาได้เกิดขึ้นบริเวณชายแดนใกล้ปราสาทตาเมือนธม จังหวัดสุรินทร์ หลังฝ่ายกัมพูชาเปิดฉากยิงด้วยอาวุธหนัก ส่งผลให้ไทยต้องตอบโต้เพื่อรักษาอธิปไตยและความมั่นคงของชาติ ความขัดแย้งบานปลายอย่างรวดเร็ว เมื่อกองกำลังกัมพูชารุกเข้าพื้นที่ชุมชน โรงเรียน และโรงพยาบาล ทำให้มีทั้งผู้บาดเจ็บและเสียชีวิต รวมถึงมีกระสุนปืนใหญ่หลุดตกใน สป. ลาว ซึ่งฝ่ายไทยยืนยันว่าไม่ได้เป็นฝ่ายยิง

รัฐบาลไทยชี้แจงว่า ไม่ได้เริ่มยิงก่อน แต่ทำหน้าที่ป้องกันประเทศ ในขณะเดียวกัน นายกฯ มาเลเซีย ‘อันวาร์ อิบราฮิม’ ซึ่งเป็นประธานอาเซียนในเวลานั้น ได้เสนอตัวเป็นคนกลางไกล่เกลี่ย เพื่อยุติความขัดแย้งและป้องกันความรุนแรงลุกลามไปทั่วภูมิภาค

ทลายกรอบ ASEAN WAY กับบทบาทอาเซียนคนกลาง แก้ปัญหาชายแดนไทย-กัมพูชา

แต่สถานการณ์นี้กลับทำให้หลายคนตั้งคำถามว่า “อาเซียนมีไว้เพื่ออะไร” เมื่อเหตุการณ์รุนแรงระหว่างประเทศสมาชิกเกิดขึ้นต่อเนื่อง แต่กลับมีเพียงมาเลเซียเพียงประเทศเดียวที่ก้าวเข้ามา

อาเซียนก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 8 สิงหาคม 1967 โดย 5 ประเทศผู้ก่อตั้ง ได้แก่ ไทย อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ และสิงคโปร์ มีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมสันติภาพ เสถียรภาพ และความร่วมมือทางเศรษฐกิจ-สังคมในภูมิภาค ภายหลังจากผ่านบทเรียนจากองค์กรก่อนหน้าที่ล้มเหลว เช่น SEATO และ Maphilindo

จุดเปลี่ยนสำคัญคือการออก กฎบัตรอาเซียน ในปี 2007 ซึ่งทำหน้าที่เสมือน “รัฐธรรมนูญของภูมิภาค” ที่กำหนดหลักการ เช่น หลักนิติธรรม ความร่วมมือ และไม่แทรกแซงกิจการภายใน หรือที่เรียกว่า Non-Interference Principle ซึ่งเป็นหัวใจของ ASEAN WAY

ข้อจำกัดของ ASEAN WAY ที่เน้นฉันทามติ

หลัก ASEAN WAY ยึดการตัดสินใจด้วย ฉันทามติ โดยไม่มีการโหวต หากประเทศใดประเทศหนึ่งคัดค้าน มติก็ไม่เกิดขึ้น แม้จะช่วยรักษาสัมพันธ์ระหว่างประเทศ แต่กลับทำให้การตัดสินใจช้า และไม่มีกลไกบังคับใดๆ แม้ในวิกฤต

เช่นกรณีปัญหาชายแดนไทย-กัมพูชา ที่มีการปะทะมาตั้งแต่ปี 2008 และรุนแรงอีกครั้งใน 2011 อาเซียนแทบไม่มีบทบาท เพราะไทยในสมัยนั้นปฏิเสธการแทรกแซงจากประเทศที่สาม แม้อินโดนีเซียจะให้ผู้สังเกตการณ์เข้าตรวจสอบตามคำสั่งศาลโลก

然而ในปี 2568 สถานการณ์เปลี่ยนไป เมื่อ มาเลเซียก้าวขึ้นมาเป็นคนกลางอย่างเปิดเผย โดยมีการเจรจากับทั้งไทยและกัมพูชาในกรุงกัวลาลัมเปอร์ เมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม สามารถตกลงให้ยุติการยิงตั้งแต่เที่ยงคืน และนัดประชุม GBC ตาม MOU 43 ที่เคยหยุดนิ่งมานาน

แม้ยังมีการปะทะช่วงเวลาสั้นๆ ก่อนหยุดยิง แต่การที่ ทั้งสองฝ่ายยอมรับบทบาทของประเทศที่สาม ถือเป็น “การทลายกรอบ ASEAN WAY” ครั้งสำคัญ ที่อาเซียนเปลี่ยนจากผู้สังเกตการณ์ มาเป็นผู้ไกล่เกลี่ยที่ได้รับความไว้วางใจ

อาเซียนจะกล้าแทรกแซงมากขึ้นในอนาคตหรือไม่?

สัญญาณนี้ชี้ว่า อาเซียนอาจกำลังพัฒนาไปสู่การเป็นองค์กรภูมิภาคที่จัดการวิกฤตได้จริง ไม่ใช่แค่เวทีหารือ แม้ยังไม่มีอำนาจบังคับเช่นสหภาพยุโรป แต่การที่สมาชิกยอมรับบทบาทคนกลาง ก็เป็นจุดเริ่มต้นที่ดี

หากอาเซียนสามารถพัฒนากลไกการจัดการข้อพิพาทที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น เช่น การตั้งคณะทำงานเฉพาะกิจ การส่งผู้สังเกตการณ์ทันที หรือใช้เลขาธิการอาเซียนเป็นผู้ประสานงาน อาจทำให้ภูมิภาครับมือกับวิกฤตได้เร็วขึ้น

ในยุคที่ไทยและกัมพูชาเกิดความตึงเครียดอีกครั้ง การที่อาเซียนก้าวขึ้นมาแสดงบทบาท ถือเป็นความหวังว่า “อาเซียนจะไม่เงียบอีกต่อไป” และนี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญที่จะทำให้หลักการ ASEAN WAY ปรับตัวสู่ยุคใหม่ที่กล้าลงมือมากขึ้น

คำแนะนำจากเรา: อาเซียนควรเร่งออกแบบกลไกการไกล่เกลี่ยวิกฤตที่ชัดเจนและเป็นระบบ เพื่อให้การตอบสนองครั้งต่อไปรวดเร็วและมีน้ำหนักมากขึ้น ไม่ใช่รอให้สถานการณ์ปะทุก่อนค่อยขยับ

ที่มา – ทลายกรอบ ASEAN WAY กับบทบาทอาเซียนคนกลาง แก้ปัญหาชายแดนไทย-กัมพูชา