เห็ดมีพิษหรือทำให้หลอน แต่ชนิดนี้มีทั้งสองอย่าง

ในพื้นที่ชุ่มน้ำของรัฐฟลอริดา สหรัฐอเมริกา นักวิทยาศาสตร์ค้นพบเห็ดสีน้ำตาลขนาดเล็กที่มีคุณสมบัติน่าสนใจและอันตรายอย่างมาก เพราะเห็ดชนิดนี้สามารถสร้างสารพิษร้ายแรงและสารที่ทำให้เกิดอาการหลอนได้ในเวลาเดียวกัน งานวิจัยล่าสุดระบุว่าเห็ดชนิดดังกล่าวอยู่ในสกุล Galerina และมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Galerina indica การค้นพบนี้ทำให้วงการชีววิทยาและนิเวศวิทยาต้องกลับมาทบทวนความเข้าใจเกี่ยวกับวิวัฒนาการของเห็ดอีกครั้ง

โดยทั่วไป ผู้คนมักแบ่งเห็ดที่มีสารออกฤทธิ์เด่นออกเป็นสองกลุ่ม กลุ่มแรกคือเห็ดพิษที่อาจทำให้เกิดอาการป่วยรุนแรงหรือเสียชีวิต ส่วนอีกกลุ่มคือเห็ดที่มีสารไซโลไซบิน ซึ่งเกี่ยวข้องกับประสบการณ์หลอนและการเปลี่ยนแปลงการรับรู้ เห็ดที่มีคุณสมบัติทั้งสองด้านจึงถือเป็นสิ่งที่พบได้ยากมาก และเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้นักวิจัยให้ความสนใจกับการค้นพบครั้งนี้

เห็ดมีพิษหรือทำให้หลอน แต่ชนิดนี้มีทั้งสองอย่าง

ทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยฟลอริดาและสถาบันอื่น ๆ เดิมทีไม่ได้ตั้งใจออกตามหาเห็ดที่มีสารสองชนิดพร้อมกัน พวกเขาต้องการศึกษากลุ่มเห็ดสีน้ำตาลขนาดเล็กที่แยกชนิดได้ยาก หรือที่นักวิทยาศาสตร์มักเรียกรวม ๆ ว่า little brown mushrooms โดยเฉพาะเห็ดในสกุล Galerina ซึ่งบางชนิดเป็นที่รู้จักว่าอาจสร้างสารอะมาโทซิน สารกลุ่มเดียวกับที่พบในเห็ดหมวกประหาร หรือ Amanita phalloides

ระหว่างเดือนมกราคม 2024 ถึงเดือนกันยายน 2025 นักวิจัยเก็บตัวอย่างเห็ดจากพื้นที่ทางตะวันออกเฉียงใต้ของสหรัฐฯ หลายชนิด หนึ่งในนั้นคือ Galerina indica ซึ่งเป็นเห็ดที่มีรายงานมาก่อนแล้ว แต่ยังไม่ได้รับการศึกษาอย่างละเอียด เมื่อทีมงานตรวจสอบตัวอย่างอย่างใกล้ชิด พวกเขาสังเกตว่าเนื้อเห็ดเปลี่ยนเป็นสีน้ำเงินเมื่อถูกสัมผัส อาการดังกล่าวมักเชื่อมโยงกับการมีไซโลไซบินอยู่ภายใน

เห็ดมีพิษหรือทำให้หลอน แต่ชนิดนี้มีทั้งสองอย่างจริงหรือ

การวิเคราะห์ทางเคมีช่วยยืนยันข้อสังเกตในภาคสนาม เห็ด G. indica มีไซโลไซบิน ซึ่งเป็นสารที่เกี่ยวข้องกับฤทธิ์หลอนในเห็ดบางชนิด ขณะเดียวกัน นักวิจัยยังพบอะมาโทซิน ซึ่งเป็นสารพิษที่อาจทำลายตับและไต รวมถึงทำให้เกิดภาวะอันตรายถึงชีวิตได้ คุณสมบัตินี้ทำให้ G. indica เป็นเห็ดชนิดแรกที่ได้รับการยืนยันว่าผลิตสารทั้งสองกลุ่มในตัวเดียวกัน

นอกจากนั้น ทีมวิจัยยังพบเห็ด Galerina อีกชนิดหนึ่งที่ไม่เคยได้รับการบันทึกมาก่อน และเห็ดชนิดนี้สร้างไซโลไซบินเพียงอย่างเดียว ข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าสกุล Galerina อาจมีความหลากหลายทางเคมีมากกว่าที่นักวิทยาศาสตร์เคยคิด การพบความแตกต่างในเห็ดที่มีรูปร่างใกล้เคียงกันยังสะท้อนให้เห็นว่า การจำแนกเห็ดจากลักษณะภายนอกเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ

ยีนของเห็ดอาจมาจากการถ่ายโอนระหว่างสิ่งมีชีวิต

ผลการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมทำให้การค้นพบนี้น่าสนใจยิ่งขึ้น นักวิจัยเชื่อว่าบรรพบุรุษของเห็ดบางสายพันธุ์อาจไม่ได้วิวัฒนาการความสามารถในการสร้างไซโลไซบินขึ้นมาเอง แต่ได้รับยีนที่เกี่ยวข้องจากเชื้อราชนิดอื่นผ่านกระบวนการที่เรียกว่า horizontal gene transfer หรือการถ่ายโอนยีนในแนวนอน

กระบวนการนี้แตกต่างจากการถ่ายทอดยีนตามปกติระหว่างพ่อแม่และลูกหลาน นักวิทยาศาสตร์พบการถ่ายโอนยีนในแบคทีเรียและจุลินทรีย์อยู่บ่อยครั้ง ตัวอย่างเช่น แบคทีเรียอาจได้รับยีนที่ช่วยให้ดื้อต่อยาปฏิชีวนะจากแบคทีเรียชนิดอื่น อย่างไรก็ตาม การค้นพบว่ากระบวนการลักษณะนี้อาจเกิดขึ้นในเชื้อราที่มีความซับซ้อนมากขึ้น แสดงให้เห็นว่าวิวัฒนาการของเห็ดมีความยืดหยุ่นและซับซ้อนกว่าที่เคยเชื่อ

จากหลักฐานทางพันธุกรรม นักวิจัยประเมินว่าบรรพบุรุษของ G. indica อาจได้รับยีนสร้างไซโลไซบินในช่วงยุคไมโอซีน ซึ่งอยู่ระหว่างประมาณ 23 ถึง 5 ล้านปีก่อน หลังจากนั้น ยีนดังกล่าวอาจถูกส่งต่อไปยังสายพันธุ์รุ่นใหม่ หรือบางสายพันธุ์อาจสูญเสียยีนนี้ไปตามกาลเวลา นักวิทยาศาสตร์ยังไม่สามารถสรุปได้อย่างชัดเจนว่ามีเหตุการณ์ถ่ายโอนยีนเพียงครั้งเดียว หรือเกิดขึ้นหลายครั้งในประวัติศาสตร์ของสกุลนี้

ทำไมเห็ดจึงสร้างสารพิษและสารหลอน

คำถามสำคัญอีกข้อคือ เหตุใดเห็ดบางชนิดจึงผลิตสารเคมีที่มีผลต่อสัตว์และมนุษย์ นักวิทยาศาสตร์คาดว่าสารอะมาโทซินและไซโลไซบินอาจช่วยป้องกันเห็ดจากสัตว์ที่กินเชื้อราเป็นอาหาร เช่น หอยทาก ไส้เดือนฝอย หรือสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กอื่น ๆ สารเหล่านี้อาจทำให้ผู้ล่าหลีกเลี่ยงเห็ด หรือทำให้การกินเห็ดไม่คุ้มค่าในเชิงพลังงาน

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีคำตอบที่ชัดเจนว่าสารแต่ละชนิดทำหน้าที่อย่างไรในธรรมชาติ ไซโลไซบินอาจไม่ได้วิวัฒนาการขึ้นมาเพื่อให้มนุษย์เกิดประสบการณ์หลอนโดยตรง แต่เป็นผลพลอยได้จากกลไกป้องกันตัวหรือการสื่อสารทางเคมีของเห็ด ส่วนอะมาโทซินอาจช่วยยับยั้งสัตว์บางชนิดได้ แม้จะยังต้องมีการทดลองเพิ่มเติมเพื่อยืนยันสมมติฐานนี้

สำหรับ G. indica การมีสารเคมีสองกลุ่มพร้อมกันอาจเป็นกลยุทธ์ป้องกันตัวที่แตกต่างจากเห็ดชนิดอื่น เห็ดอาจใช้สารหนึ่งเพื่อป้องกันผู้ล่าบางประเภท และใช้อีกสารหนึ่งเพื่อรับมือกับศัตรูอีกกลุ่ม แต่เรื่องนี้ยังเป็นเพียงข้อสันนิษฐาน นักวิจัยต้องศึกษาปฏิกิริยาของสัตว์ที่กินเชื้อราต่อสารเหล่านี้ในสภาพแวดล้อมจริงและในห้องทดลอง

ข้อควรระวังสำหรับคนที่พบเห็ดป่า

แม้การค้นพบเห็ดที่มีคุณสมบัติพิเศษจะน่าสนใจในมุมวิทยาศาสตร์ แต่ไม่ได้หมายความว่าเห็ดชนิดนี้ปลอดภัยสำหรับการทดลองหรือรับประทาน สารอะมาโทซินสามารถก่อให้เกิดอาการปวดท้อง อาเจียน ท้องเสีย ความเสียหายต่อตับ และภาวะอวัยวะล้มเหลวได้ ส่วนไซโลไซบินอาจส่งผลต่อการรับรู้ อารมณ์ และการควบคุมพฤติกรรม การมีสารทั้งสองชนิดรวมกันยิ่งเพิ่มความเสี่ยงและคาดเดาผลกระทบได้ยาก

• อย่ารับประทานเห็ดป่าที่ไม่สามารถระบุชนิดได้อย่างแน่นอน
• อย่าใช้สี รูปร่าง หรือการเปลี่ยนเป็นสีน้ำเงินเพียงอย่างเดียวในการตัดสินว่าเห็ดปลอดภัย
• อย่าทดลองตาก บด สกัด หรือผสมเห็ดชนิดนี้ด้วยตนเอง
• หากเผลอกินเห็ดที่ไม่รู้จัก ควรรีบติดต่อสถานพยาบาลหรือศูนย์พิษวิทยาทันที

นักวิจัยย้ำอย่างชัดเจนว่าไม่ควรมีใครนำเห็ดชนิดนี้ไปบริโภค การเปลี่ยนสีของเนื้อเห็ดอาจเป็นเบาะแสทางวิทยาศาสตร์ แต่ไม่ใช่เครื่องมือยืนยันความปลอดภัยสำหรับคนทั่วไป

การค้นพบนี้สำคัญต่อวงการชีววิทยาอย่างไร

เห็ดมีพิษหรือทำให้หลอน แต่ชนิดนี้มีทั้งสองอย่าง เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าธรรมชาติไม่ได้แบ่งสิ่งมีชีวิตออกเป็นกลุ่มง่าย ๆ เสมอไป เห็ดชนิดเดียวอาจมีสารเคมีหลายประเภทและมีประวัติวิวัฒนาการที่เชื่อมโยงกับสิ่งมีชีวิตอื่น การศึกษาจีโนมของเห็ดจึงอาจช่วยอธิบายได้ว่า ยีนบางชุดเกิดขึ้นที่ใด เดินทางข้ามสายพันธุ์ได้อย่างไร และเหตุใดจึงคงอยู่หรือสูญหายไปในเวลาต่อมา

นักวิทยาศาสตร์ยังมีคำถามอีกมากที่ต้องค้นหาคำตอบ เช่น เห็ดในสกุล Galerina ชนิดอื่นมีความสามารถแบบเดียวกันหรือไม่ ยีนสร้างไซโลไซบินถูกถ่ายโอนจากเชื้อราชนิดใด และสารทั้งสองชนิดมีผลต่อสัตว์ที่อาศัยอยู่ในหนองน้ำอย่างไร การสำรวจพื้นที่ธรรมชาติอย่างละเอียด รวมถึงการใช้เทคนิคพันธุศาสตร์และเคมีสมัยใหม่ อาจนำไปสู่การค้นพบเห็ดที่มีคุณสมบัติไม่คาดคิดอีกในอนาคต

เรื่องนี้จึงเป็นทั้งบทเรียนด้านวิวัฒนาการและคำเตือนเรื่องความปลอดภัยในเวลาเดียวกัน ธรรมชาติยังเต็มไปด้วยสิ่งมีชีวิตที่ซับซ้อนกว่าภาพจำของเรา หากพบเห็ดแปลกตาในป่า ควรชื่นชมจากระยะห่างและปล่อยให้ผู้เชี่ยวชาญเป็นผู้ตรวจสอบ เพราะความอยากรู้อยากลองเพียงครั้งเดียวอาจนำไปสู่ผลลัพธ์ที่ร้ายแรงได้

ที่มา – Mushrooms Tend to Be Deadly or Trippy. This One Is Both