เปิดจดหมายถึง ‘นายกฯ อนุทิน’ วิกฤตน้ำ-ข้าวอาบสารหนู ชำแหละ 20 เหมืองเมียนมาต้นตอมลพิษข้ามแดน

วิกฤตน้ำ-ข้าวอาบสารหนู กำลังกลายเป็นประเด็นสิ่งแวดล้อมที่คนไทย โดยเฉพาะประชาชนในภาคเหนือและพื้นที่ลุ่มน้ำโขง ต้องจับตาอย่างใกล้ชิด หลังภาคประชาชนส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายกรัฐมนตรี อนุทิน ชาญวีรกูล เพื่อสะท้อนปัญหามลพิษข้ามพรมแดนที่ส่งผลกระทบทั้งต่อแหล่งน้ำ การเกษตร สุขภาพ และความมั่นคงทางอาหารของประเทศ

ประเด็นนี้อาจฟังดูไกลตัวสำหรับคนเมืองหรือผู้ที่ไม่ได้อาศัยอยู่ริมแม่น้ำ แต่ในความเป็นจริง น้ำจากแม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง เชื่อมโยงชีวิตของผู้คนหลายจังหวัด ตั้งแต่การทำนา การผลิตน้ำประปา ไปจนถึงธุรกิจท่องเที่ยวและร้านอาหารริมน้ำ หากแหล่งน้ำปนเปื้อน ปัญหาย่อมไม่ได้หยุดอยู่ที่ชุมชนต้นน้ำ แต่สามารถกระจายเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารและเศรษฐกิจในวงกว้าง

เปิดจดหมายถึง ‘นายกฯ อนุทิน’ วิกฤตน้ำ-ข้าวอาบสารหนู ชำแหละ 20 เหมืองเมียนมาต้นตอมลพิษข้ามแดน

ข้อมูลจากการติดตามคุณภาพน้ำระบุว่า แม่น้ำสายพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานทุกครั้งในจุดตรวจที่มีการเก็บตัวอย่าง และยังพบตะกั่วเกินมาตรฐานหลายครั้ง ขณะที่แม่น้ำรวกพบสารหนูเกินเกณฑ์ 9 ครั้ง จากการตรวจทั้งหมด 19 ครั้ง ส่วนตะกอนในแม่น้ำก็มีสารหนูสูงจนสร้างความกังวลต่อสัตว์น้ำและผู้ที่นำสัตว์น้ำไปบริโภค

ผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่แค่น้ำดิบ เพราะสารโลหะหนักสามารถสะสมในดินและพืชผลได้ โดยเฉพาะนาข้าวที่ใช้น้ำจากลุ่มน้ำดังกล่าว ข้อมูลการตรวจสอบพบสารหนูในดินเกินมาตรฐาน 11 จาก 20 จุด และพบสารหนูในเมล็ดข้าวเกินค่ามาตรฐานด้านการบริโภคถึง 16 จาก 20 จุด นี่จึงเป็น วิกฤตน้ำ-ข้าวอาบสารหนู ที่ต้องมองให้ไกลกว่าปัญหาน้ำขุ่นหรือน้ำใช้ไม่ได้ชั่วคราว

กระทบชีวิตประจำวันตั้งแต่น้ำประปาถึงอาหารบนโต๊ะ

พื้นที่ชายแดนอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย พึ่งพาแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกสำหรับการเกษตร โดยมีพื้นที่เพาะปลูกประมาณ 60,500 ไร่ ครอบคลุม 5 ตำบลและ 39 หมู่บ้าน นอกจากนี้ แม่น้ำทั้งสองสายยังเป็นแหล่งน้ำดิบของการประปาส่วนภูมิภาค ซึ่งให้บริการประชาชนกว่า 23,000 ครัวเรือน

เมื่อค่าความขุ่นของน้ำพุ่งสูงถึง 14,000 NTU การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายจึงต้องหยุดผลิตน้ำชั่วคราว ส่งผลกระทบต่อประชาชนในหลายหมู่บ้าน แม้จะมีแนวคิดดึงน้ำจากแม่น้ำโขงมาใช้ทดแทน แต่ก็ยังมีข้อกังวลว่าแม่น้ำโขงรับน้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกเช่นกัน จึงอาจเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าโดยยังไม่จัดการต้นเหตุอย่างแท้จริง

จังหวัดเชียงรายเคยประกาศเตือนประชาชนใน 5 ตำบลให้งดใช้น้ำสายโดยตรง ทั้งการหุงข้าว ล้างผัก ทำน้ำแข็ง ลงเล่นน้ำ และจับสัตว์น้ำมารับประทาน คำเตือนนี้สะท้อนระดับความรุนแรงของสถานการณ์ได้เป็นอย่างดี เพราะเกี่ยวข้องกับกิจกรรมพื้นฐานที่ผู้คนทำเป็นประจำทุกวัน

20 เหมืองในเมียนมาถูกระบุว่าอาจเป็นต้นตอมลพิษ

รายงานจากภาคประชาชนระบุว่า ต้นทางสำคัญอาจเกี่ยวข้องกับการทำเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำของประเทศเมียนมา โดยมีเหมืองที่อาจเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษอย่างน้อย 20 แห่ง แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 แห่ง เหมืองแมงกานีส 6 แห่ง และเหมืองตะกั่ว 2 แห่ง การทำเหมืองตลอดทั้งปีอาจทำให้ตะกอนและโลหะหนักไหลลงสู่ระบบแม่น้ำ ก่อนเคลื่อนเข้าสู่ประเทศไทย

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือ ไทยมีบทบาททั้งในฐานะผู้นำเข้าและทางผ่านของแร่หลายชนิด เช่น ดีบุก พลวง ตะกั่ว และแมงกานีส แต่กลับยังขาดระบบตรวจสอบย้อนกลับที่ชัดเจนว่าแร่เหล่านี้มาจากพื้นที่ใด ผ่านกระบวนการผลิตแบบไหน และสร้างผลกระทบต่อชุมชนหรือสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนหรือไม่

สิ่งที่รัฐบาลควรเร่งทำ

การแก้ปัญหาไม่ควรเน้นเพียงการจัดหาน้ำประปาสำรอง แต่ต้องดำเนินการตั้งแต่การตรวจสอบต้นน้ำ การเจรจากับประเทศเพื่อนบ้าน ไปจนถึงการคุ้มครองผู้บริโภคและเกษตรกร มาตรการที่ถูกเสนอมีทั้งการลงพื้นที่ของนายกรัฐมนตรี การตั้งคณะทำงานไทย-เมียนมา การทำแผนที่ความเสี่ยง การหาแหล่งน้ำดิบใหม่ การจัดหาน้ำบาดาลเพื่อช่วยภาคเกษตร และการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ

นอกจากนี้ ควรจัดตั้งศูนย์ตรวจโลหะหนักในดิน ผลผลิต และสัตว์น้ำอย่างถาวร พร้อมเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะอย่างโปร่งใส รัฐบาลควรพิจารณามาตรการควบคุมการนำเข้าแร่จากแหล่งเสี่ยง รวมถึงกำหนดระบบ ESG และ Traceability ให้ธุรกิจแร่สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอดห่วงโซ่อุปทาน

สำหรับประชาชนทั่วไป การติดตามประกาศจากหน่วยงานรัฐเป็นเรื่องสำคัญ โดยเฉพาะผู้ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เสี่ยง ควรหลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแหล่งที่มีประกาศเตือน และไม่ควรนำสัตว์น้ำหรือพืชผลจากพื้นที่ปนเปื้อนมาบริโภคจนกว่าจะมีผลตรวจยืนยันความปลอดภัย

ท้ายที่สุด วิกฤตน้ำ-ข้าวอาบสารหนู ไม่ใช่เพียงข่าวสิ่งแวดล้อม แต่เป็นสัญญาณเตือนเรื่องความมั่นคงทางอาหาร สุขภาพประชาชน และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ รัฐบาลควรเร่งเปิดข้อมูล เชิญทุกฝ่ายร่วมตรวจสอบ และจัดการต้นเหตุอย่างจริงจัง ขณะที่ประชาชนควรช่วยกันติดตามข้อมูลและส่งเสียงให้เกิดการแก้ไขอย่างเป็นระบบ เพราะน้ำสะอาดและอาหารปลอดภัยคือสิทธิพื้นฐานที่ทุกคนควรได้รับ

ที่มา – เปิดจดหมายถึง ‘นายกฯ อนุทิน’ วิกฤตน้ำ-ข้าวอาบสารหนู ชำแหละ 20 เหมืองเมียนมาต้นตอมลพิษข้ามแดน