สืบสกุลเปิดผนึก เร่งกู้วิกฤตโลหะหนักปนเปื้อนพืช
ประเด็นสิ่งแวดล้อมที่กำลังสร้างความกังวลให้กับประชาชนในภาคเหนือ คือปัญหาโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ซึ่งอาจกระทบทั้งสุขภาพของผู้บริโภค รายได้ของเกษตรกร และความมั่นคงทางอาหารของประเทศ ล่าสุด สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ได้เผยแพร่จดหมายเปิดผนึกถึงผู้บริหารระดับสูงของรัฐบาล เพื่อเรียกร้องให้เร่งจัดการวิกฤตอย่างเป็นระบบและโปร่งใส
สืบสกุลเปิดผนึก เร่งกู้วิกฤตโลหะหนักปนเปื้อนพืช หลังพบข้อมูลว่าผลผลิตทางการเกษตรหลายชนิดในพื้นที่ริมแม่น้ำกกมีสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียมเกินค่ามาตรฐาน เหตุการณ์นี้ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาของชุมชนใดชุมชนหนึ่ง แต่เกี่ยวข้องกับห่วงโซ่อาหารตั้งแต่ต้นน้ำถึงผู้บริโภคปลายทาง เพราะพืชบางส่วนถูกจำหน่ายทั้งในประเทศและส่งออกไปยังต่างประเทศ
สืบสกุลเปิดผนึก เร่งกู้วิกฤตโลหะหนักปนเปื้อนพืช
จดหมายเปิดผนึกดังกล่าวส่งถึง ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โดยมีเป้าหมายเพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งออกมาตรการรับมือที่ชัดเจน
ข้อมูลที่ถูกรวบรวมระบุว่า ผักและผลไม้ 24 ชนิดในพื้นที่อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งปลูกบริเวณริมแม่น้ำกก ถูกตรวจพบสารโลหะหนักเกินมาตรฐาน รายการผลผลิตมีทั้งแตงกวา มะเขือเปราะ บวบ มะม่วง กระเทียม ถั่วฝักยาว มันเทศญี่ปุ่น เสาวรส ข้าวโพดหวาน พริก กะหล่ำปลี มะละกอ สับปะรด ส้ม และผักอีกหลายประเภท ความเสี่ยงจึงไม่ได้จำกัดอยู่แค่พืชชนิดเดียวหรือฤดูกาลเดียว
ผลกระทบต่อข้าว น้ำ และรายได้เกษตรกร
อีกประเด็นสำคัญคือการใช้น้ำจากลุ่มน้ำกก สาย และรวก เพื่อการเพาะปลูกข้าวรวมพื้นที่ประมาณ 1 แสนไร่ เกษตรกรจำนวนมากกำลังเผชิญคำถามว่าจะสามารถใช้น้ำทำนาปรังได้หรือไม่ หากยังไม่มีผลตรวจที่รวดเร็วและแนวทางรับรองความปลอดภัยที่ชัดเจน ความไม่แน่นอนจะกระทบต่อการวางแผนเพาะปลูก ต้นทุนการผลิต และรายได้ของครัวเรือนโดยตรง
ผลตรวจดินและเมล็ดข้าวในฤดูกาลที่ผ่านมา ยังพบสารหนูและตะกั่วเกินมาตรฐานในหลายจุด โดยเฉพาะพื้นที่ลุ่มน้ำสายและรวก ซึ่งพบสารหนูในเมล็ดข้าวจำนวนมาก สถานการณ์นี้ทำให้เกษตรกรบางรายถูกกดราคา ขณะที่บางพื้นที่ถูกระงับการปลูกพืชเศรษฐกิจเพื่อการส่งออก เช่น ข้าวโพดหวานและกระเจี๊ยบเขียว ทั้งที่เกษตรกรอาจไม่ได้รับการชดเชยหรือมีทางเลือกด้านอาชีพที่เพียงพอ
ด้านผู้บริโภคก็มีความเสี่ยงเช่นกัน เพราะหากผลตรวจออกล่าช้ากว่าระยะเก็บเกี่ยว ผลผลิตบางส่วนอาจถูกส่งต่อเข้าสู่ตลาดไปแล้ว นอกจากนี้ การขาดระบบติดตามแหล่งที่มาของสินค้า ทำให้ผู้ซื้อไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าผัก ผลไม้ หรือข้าวมาจากพื้นที่เสี่ยงหรือไม่ กรมอนามัยจึงมีคำแนะนำให้ประชาชนในพื้นที่ลุ่มน้ำกกและแม่น้ำโขงหลีกเลี่ยงการกินเครื่องในปลา สัตว์หน้าดิน เช่น กุ้งและหอย รวมถึงไม่ควรกินปลาชนิดเดิมซ้ำติดต่อกันเป็นเวลานาน
จุดอ่อนของการทำงานที่ต้องเร่งแก้
สืบสกุลชี้ว่าปัญหาสำคัญไม่ได้อยู่ที่การขาดข้อมูลเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงการทำงานของหน่วยงานรัฐที่ไม่เป็นเอกภาพ โดยมีจุดอ่อนหลักหลายด้าน ได้แก่
- ขาดแผนงานหลักที่ครอบคลุมการเฝ้าระวัง เยียวยา ฟื้นฟูดิน หาแหล่งน้ำทดแทน และจัดสรรงบประมาณ
- หน่วยงานระดับกรมยังทำงานแยกส่วน และขาดเป้าหมายร่วมกับหน่วยงานในพื้นที่
- ไม่มีศูนย์ตรวจโลหะหนักประจำจังหวัด ทำให้ต้องส่งตัวอย่างเข้าส่วนกลางและรอผลนานถึง 1-2 เดือน
- ข้อมูลผลตรวจระหว่างหน่วยงานไม่เชื่อมโยงกัน จึงเกิดความซ้ำซ้อนและตัดสินใจล่าช้า
- การเปิดเผยข้อมูลยังไม่โปร่งใส ทำให้ประชาชนและเกษตรกรขาดความเชื่อมั่น
- เจ้าหน้าที่ระดับปฏิบัติงานมีงบประมาณไม่เพียงพอ จนบางครั้งต้องรับภาระค่าใช้จ่ายด้วยตนเอง
ในมุมของการบริหารวิกฤต ประเด็นที่ควรให้ความสำคัญเป็นอันดับแรกคือความเร็วและความน่าเชื่อถือของข้อมูล หากการตรวจวิเคราะห์ใช้เวลานานกว่ารอบการผลิต การตรวจนั้นก็อาจไม่ทันต่อการป้องกันความเสียหาย หน่วยงานรัฐควรสื่อสารผลตรวจในรูปแบบที่ประชาชนเข้าใจง่าย พร้อมระบุพื้นที่ วันที่เก็บตัวอย่าง วิธีตรวจ และแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสม
ข้อเสนอเพื่อฟื้นฟูความเชื่อมั่น
ข้อเสนอที่ถูกนำเสนอประกอบด้วยการจัดตั้งคณะกรรมการร่วมระดับชาติ ซึ่งควรมีตัวแทนจากภาครัฐ นักวิชาการ ภาคประชาสังคม เกษตรกร และองค์กรผู้บริโภคเข้าร่วม เพื่อให้การตัดสินใจสะท้อนความเดือดร้อนจริงในพื้นที่ นอกจากนี้ ควรจัดทำแผนแก้ปัญหาระยะ 5 ปี ครอบคลุมการเฝ้าระวังสุขภาพ การฟื้นฟูดิน การเยียวยา และการจัดหาแหล่งน้ำสำรอง
การทำแผนที่ความเสี่ยงด้วยระบบ GIS ก็เป็นอีกเครื่องมือที่มีประโยชน์ เพราะสามารถนำข้อมูลน้ำท่วม ปฏิทินการเพาะปลูก และผลตรวจจากห้องปฏิบัติการมารวมกัน แล้วแบ่งพื้นที่เป็นโซนสีเขียว เหลือง และแดง ช่วยให้เกษตรกรรู้ว่าพื้นที่ใดปลูกพืชได้ พื้นที่ใดต้องเฝ้าระวัง และพื้นที่ใดควรหยุดการผลิตชั่วคราว
ควรเร่งจัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ เพื่อย่นระยะเวลาการตรวจและลดขั้นตอนการส่งตัวอย่างเข้าส่วนกลาง พร้อมพัฒนาฐานข้อมูลออนไลน์ที่เปิดให้ประชาชนตรวจสอบผลตรวจน้ำ ดิน ผลผลิต และสัตว์น้ำได้สะดวก การเปิดข้อมูลอย่างตรงไปตรงมาอาจทำให้เห็นปัญหาชัดขึ้นในระยะแรก แต่จะช่วยสร้างความเชื่อมั่นในระยะยาว
สืบสกุลเปิดผนึก เร่งกู้วิกฤตโลหะหนักปนเปื้อนพืช จึงเป็นสัญญาณสำคัญว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมวันนี้เชื่อมโยงกับเศรษฐกิจ สุขภาพ และเทคโนโลยีข้อมูลอย่างแยกไม่ออก รัฐควรใช้วิกฤตนี้เป็นโอกาสยกระดับระบบตรวจสอบอาหารให้ทันสมัย โปร่งใส และมีส่วนร่วมมากขึ้น ขณะที่ประชาชนควรติดตามประกาศจากหน่วยงานที่เชื่อถือได้ หลีกเลี่ยงการบริโภคจากพื้นที่เสี่ยง และร่วมกันเรียกร้องให้ข้อมูลผลตรวจถูกเปิดเผยอย่างรวดเร็ว เพราะความปลอดภัยของอาหารไม่ควรเป็นเรื่องที่ต้องรอจนเกิดความเสียหายแล้วจึงเริ่มลงมือแก้ไข
